Voorbeelden van leerlijnen

Hoe kunnen leerlijnen er in de praktijk uit zien

Citation
, XML
Auteurs

Abstract

Leerlijnen kennen verschillen in functie, opbouw, niveau, context en doelgroep. Hieronder volgt een inventarisatie van een aantal voorbeelden van uitgewerkte leerlijnen. Hierbij wordt een beeld gegeven van functies in verschillende leergebieden (zoals rekenen en scheikunde) en sectoren (zoals primair en voortgezet onderwijs). De volgende leerlijnen worden beschreven.
1. Kerncurricula
2. TULE
3. Doorlopende leerlijn voor het thema water
4. Leerlijn natuur, leven en techniek (NLT)
5. Rekenen speciaal onderwijs
6. Rekenen methode pluspunt
7. Leerlijn rekenen tot 20
8. Digitale leerlijnen
9. Doorlopende leerlijnen vmbo/mbo
10. Leerlijn medewerker maatschappelijke zorg

 Leerlijnen kennen verschillen in functie, opbouw, niveau, context en doelgroep. Hieronder volgt een inventarisatie van een aantal voorbeelden van uitgewerkte leerlijnen. Hierbij wordt een beeld gegeven van functies in verschillende leergebieden (zoals rekenen en scheikunde) en sectoren (zoals primair en voortgezet onderwijs). De volgende leerlijnen worden beschreven.

1.     Kerncurricula

2.     TULE

3.     Doorlopende leerlijn voor het thema water

4.     Leerlijn natuur, leven en techniek (NLT)

5.     Rekenen speciaal onderwijs

6.     Rekenen methode pluspunt

7.     Leerlijn rekenen tot 20

8.     Digitale leerlijnen

9.     Doorlopende leerlijnen vmbo/mbo

10.   Leerlijn medewerker maatschappelijke zorg

 

Deze inventarisatie beoogt niet een uitputtend overzicht van leerlijnen te zijn. Er bestaan leerlijnen in vele soorten en maten en op dit moment worden binnen diverse initiatieven leerlijnen ontwikkeld. De leerlijnen Kerncurricula, Tule en Doorlopende leerlijnen vmbo – mbo zijn gekozen, omdat ze nauw aansluiten op de kerndoelen, eindtermen en kwalificatiedossiers die wettelijk vastgesteld zijn. Daarnaast bieden ze sectorbrede en sectoroverstijgend voorbeelden. De andere leerlijnen zijn geselecteerd op basis van hun variëteit in toepassing en omdat ze in verschillende sectoren worden gebruikt. Ze maken daarmee de inventarisatie compleet.

De genoemde leerlijnen worden in dit rapport beknopt op een aantal kenmerken beschreven om zodoende de grote variëteit in functies, opbouw en grafische weergave te tonen.

De schermafdrukken geven een indicatie van de vorm van de leerlijnen; ze geven niet de volledige omvang, onderbouwing en vorm weer. Voor aanvullende informatie wordt verwezen naar de referenties in de literatuurlijst.

1.1    Kerncurricula

SLO (2009) heeft voor de volgende vakken en leergebieden kerncurricula vastgesteld:

 

·         Aardrijkskunde

·         Algemene natuurwetenschappen ANW)

·         Bewegingsonderwijs en sport

·         Economie

·         Geschiedenis

·         Kunst en cultuur

·         Maatschappijleer

·         Maatschappijwetenschappen

·         Management en organisatie M&O)

·         Mens en maatschappij (M&M)

·         Mens en natuur (M&N)

·         MVT

·         Nieuwe biologie

·         Nieuwe natuurkunde

·         Nieuwe scheikunde

·         Wiskunde

 

Voor de vakken en leergebieden zijn doorlopende programmalijnen vastgesteld. De programmalijnen zijn geordend rondom inhouden (zoals de tien tijdvakken binnen geschiedenis) en concepten (bijvoorbeeld ‘materie en energie’ in M&N).

In de programmalijnen wordt een relatie gelegd tussen de inhoud van de vakken en leergebieden, de kerndoelen primair onderwijs, de kerndoelen onderbouw voortgezet onderwijs en de eindtermen tweede fase.

Figuur 2 geeft een voorbeeld voor M&N-vakken waarbij de kolommen als volgt zijn ingedeeld:

1.     concepten

2.     gerelateerde kerndoelen voor het po

3.     gerelateerde kerndoelen onderbouw vo

4.     3e leerjaar vo

5.     tweede fase gerelateerde vakken,

6.     tweede fase gerelateerde eindtermen.

 

De concepten (kolom 1) zijn algemeen geaccepteerde concepten en gelden voor verschillende vakken.

Figuur 2: Doorlopende programmalijn M&N-vakken (po en havo/vwo)

 

De programmalijn geeft de relaties weer tussen de verschillende sectoren zoals primair en voortgezet onderwijs. Hierbij zijn nog geen beheersingsniveaus beschreven. Om de kerndoelen specifieker te maken, zijn de concepten voor de onderbouw verder omschreven en is ook aangegeven welke onderdelen tot vakkernen behoren voor alle leerlingen en welke onderdelen in samenhang met andere vakken of bij andere vakken aangeboden kunnen worden. Daarnaast is extra stof beschreven voor doorlopers die in een vervolgtraject het vak blijven volgen. Hiervoor worden ook suggesties voor beheersingsniveaus, dus tussendoelen, ontwikkeld.

In figuur 3 wordt voor het vak natuurkunde en het concept materie het beheersingsniveau aangegeven. Om samenhang tussen vakken stimuleren, is ook aangegeven in welke vakken en concepten relaties liggen.

 

 

  Figuur 3: Tussendoelen voor natuurkunde voor het concept materie

 

De volgende kenmerken zijn van toepassing op de leerlijnen binnen kerncurricula:

 

Leerlijnkenmerken

Mogelijkheden

Functie

samenhang, continuïteit

Opbouw

kernen, concepten

Niveau

macro, meso, micro

Sectoren

po, vo

Tabel 4: Kenmerken van Kerncurricula

 

 

1.2    TULE

De afgelopen jaren zijn door SLO (2009) de kerndoelen voor het primair onderwijs uitgewerkt in tussendoelen en leerlijnen, inclusief inhouden en activiteiten die het gebruik van de leerlijnen illustreren. Figuur 4 is een schermafdruk van de website waar de leerlijnen worden weergegeven. Per kerndoel zijn verschillende tussendoelen geformuleerd die in verschillende groepen terugkomen. In TULE zijn groepen gecombineerd zodat er voor de acht groepen telkens vier sets beheersingsniveaus zijn.

 

 

Figuur 4: TULE

 

TULE biedt bij uitstek een goed startpunt om in het primair onderwijs met leerlijnen aan de slag te gaan. De kerndoelen zijn zodanig uitgewerkt in leerlijnen dat daarmee het arrangeren van leermiddelen ondersteund wordt. Het is  wel de vraag of de leermiddelen op het juiste aggregatieniveau beschikbaar zijn om de tussendoelen te af te dekken.

 

De volgende kenmerken zijn van toepassing op de leerlijnen binnen TULE:

 

Leerlijnkenmerken

Mogelijkheden

Functie

samenhang, continuïteit

Opbouw

Complexiteit

Niveau

macro, meso, micro

Doelgroep

po

Tabel 5: Kenmerken van TULE

 

 

1.3    Water

Binnen en buiten scholen vindt natuur- en milieueducatie plaats. Hiervoor ontwerpen lokale NME-centra en landelijke natuur- en milieuorganisaties een aanbod met daarin diverse onderwerpen. In 2006 is een doorlopende leerlijn water (IVN, Veldwerk Nederland & SME Advies, 2006) ontwikkeld. De leerlijn biedt een thematische opbouw over water die gericht is op het primair onderwijs en doorgaat in de onderbouw voortgezet onderwijs. In de onderbouw po liggen de accenten op waarnemen, ervaren en leren kennen en in het vo op attitudes en vaardigheden.

 

Figuur 5: Doorlopende leerlijn wateraccenten

 

Naast een opbouw in beheersingsniveaus wordt er een set van thema’s geboden waarmee in de verschillende leerjaren gewerkt kan worden. Elk thema bevat verschillende onderdelen voor de afzonderlijke leerjaren (zie figuur 6).

 

Figuur 6: Leerlijn water thematisch

 

De leerlijn biedt naast een overzicht van beheersingsniveaus en gedefinieerde thema’s een naslagwerk voor de docent voor het gebruik in de klas met suggesties voor leermiddelen om de thema’s in te vullen.

 

De volgende kenmerken zijn van toepassing op de leerlijnen binnen Water:

 

Leerlijnkenmerken

Mogelijkheden

Functie

continuïteit

Opbouw

thematisch

Niveau

meso

Sectoren

po, vo

Tabel 6: Kenmerken van Water

 

1.4    Natuur, Leven, Technologie en Nieuwe Scheikunde

In het leergebied natuur, leven en technologie vindt een aantal vernieuwingen plaats die onder andere tot doel hebben samenhang tussen vakken zoals scheikunde, wiskunde, natuurkunde en biologie te bevorderen. Hiervoor zijn verschillende leerlijnen ontworpen voor havo en vwo waarbij gebruik gemaakt is van kleuren om een bepaalde onderwijsbenadering te typeren. Voor havo zijn er twee leerlijnen waarmee geëxperimenteerd wordt: een groene en een blauwe, voor vwo drie: een gele, een blauwe en een bonte.

·         De gele leerlijn heeft een doorlopende contextleerlijn waaruit leerlingen vakinhouden empirisch afleiden. Het probeert zoveel mogelijk te laten zien op welke empirische basis concepten zijn ontstaan en werkt op deze manier aan de context wetenschapsontwikkeling. Leerlingen krijgen de vakinhouden niet in hapklare brokken aangeleverd. In plaats daarvan werken leerlingen aan hun eigen lijst met concepten waar ze zelf een beschrijving bij maken. ‘De sturing is aanvankelijk tamelijk sterk, en neemt gaandeweg af. Leerlingen krijgen een steeds grotere vrijheid en verantwoordelijkheid’ (Arnold, 2008).

·         Ook de blauwe leerlijn kent een sterke sturing. In deze leerlijn verloopt de opbouw van kennis van scheikunde via logische argumentatie. Data die als basis hiervoor kan dienen wordt aangeleverd via door leerlingen zelf uitgevoerde praktische activiteiten, dan wel via korte filmpjes of dia’s. Modules die gebruik maken van de Theorie uit Experimenten passen goed in deze leerlijn (Kuiper, Folmer, Ottevanger & Bruning, 2009).

·         De groene leerlijn bestaat uit aangepaste bestaande modules met een grote nadruk op de vorming tot zelfstandig leren. Leerlingen construeren kennis door concepten in relevante bronnen te behandelen, contextvragen te beantwoorden en samenvattingen van concepten te maken. Bruggen moeten concepten consolideren. Figuur 7 geeft weer hoe concepten en  bruggen zich verhouden. De leerlijn hanteert het need-to-know principe. Leerlingen moeten een probleem zien op te lossen, vaak in een bepaalde rol (consument, onderzoeker, etc.). Het probleem -de context- wordt opgesplitst in kleinere problemen. Leerlingen moeten nagaan welke kennis ze nodig hebben om het op te lossen. De docent reikt telkens die kennis aan die de leerling nodig heeft om de volgende stap te kunnen zetten. Veelal wordt de werkvorm ‘expertmethode’ gebruikt (Van Rossum, 2008).

·         De bonte leerlijn bevat modules die afzonderlijk van elkaar zijn ontwikkeld in de pioniersfase. Van deze modules is een leerlijn gemaakt door de modules met elkaar te verbinden door middel van brugmodules (Apotheker, 2008). De structuur komt voort uit het rapport van de stuurgroep Nieuwe Scheikunde en uit het werk van het Duitse Chemie in Kontext (Demuth, Parchmann & Ralle, 2006).

 

 

 

Figuur 7: Groene leerlijn voor Nieuwe Scheikunde havo concepten en bruggen

 

De variëteit in leerlijnen voor het vak scheikunde met de verschillen in visie en didactiek duidt er op dat het goed mogelijk is om voor dezelfde einddoelen parallelle leerlijnen te ontwikkelen. Op basis van de context wordt gevarieerd in tussendoelen en de wijze waarop deze bereikt worden.

 

De volgende kenmerken zijn van toepassing op de leerlijnen binnen Nieuwe Scheikunde:

 

Leerlijnkenmerken

Mogelijkheden

Functie

samenhang, continuïteit, onderwijsbenadering

Opbouw

thematisch, concepten, context

Niveau

meso, micro

Sector

vo

Tabel 7: Kenmerken van Nieuwe Scheikunde

 

 

1.5    Speciaal rekenen

In verschillende methodes worden ook leerlijnen visueel weergegeven om samenhang tussen doelen aan te geven. In de methode Pluspunt (Freudenthal Instituut, 2006) worden bij de verschillende tussendoelen ook plaatjes getoond van de activiteiten en onderdelen in de methode. Zo kan de docent in een oogopslag zien hoe de activiteiten in de methode zich met elkaar verhouden. De dik omlijnde tussendoelen zijn cruciale leermomenten. Het is mogelijk tussendoelen over te slaan. De vereiste tussendoelen kunnen als uitgangspunt worden genomen en eventueel kunnen de aanvullende tussendoelen worden gebruikt als leerlingen dat nodig hebben.

 

Figuur 8: Methode Pluspunt

 

De directe relatie tussen de leerlijnen en methode maakt inzichtelijk waar cruciale leermomenten liggen en aan welke leerdoelen de activiteiten gekoppeld zijn. Ook deze leerlijnen geven op microniveau aan welke delen van de leermiddelen gebruikt moeten worden. De leerlijn specificeert heel nauwkeurig welke leeractiviteiten gerelateerd zijn aan de leerdoelen.

 

De volgende kenmerken zijn van toepassing op de leerlijnen binnen speciaal rekenen:

 

Leerlijnkenmerken

Mogelijkheden

Functie

samenhang, continuïteit

Opbouw

thematisch, complexiteit

Niveau

micro

Sector

so

Tabel 8: Kenmerken van speciaal rekenen

 

 

1.6    Rekenen tot 20

Figuur 9 geeft een leerlijn weer waarbij het rekenen tot 20 (Buijs, 2009) is opgedeeld in tussendoelen, verdeeld over de leerjaren drie tot en met vijf. Elk tussendoel is weer opgedeeld in kleinere tussendoelen. In de visualisatie zijn twee hoofdlijnen herkenbaar waarbij er een verschil is in abstrahering. De leerlijn geeft een duidelijke opbouw in complexiteit weer die gedurende de leerjaren toeneemt. De verschillende afbeeldingen geven visueel weer waar de tussendoelen op gericht zijn.

 

Figuur 9: Rekenen tot 20

 

Figuur 9 toont een mogelijke hiërarchische opbouw van einddoelen en tussendoelen. In de opbouw vormen einddoelen op detailniveau de tussendoelen voor de meer algemene einddoelen.

De volgende kenmerken zijn van toepassing op de leerlijnen binnen Rekenen tot 20:

 

Leerlijnkenmerken

Mogelijkheden

Functie

samenhang, continuïteit

Opbouw

thematisch, complexiteit

Niveau

micro

Sector

po

Tabel 9: Kenmerken van rekenen tot 20

 

 

1.7    Alles telt

Uitgeverijen gebruiken leerlijnen om thema’s, doelen en inhouden te organiseren binnen methodes. Figuur 10 toont een schermafdruk van de methode Alles telt van ThiemeMeulenhoff (2009). In een matrix wordt weergegeven in welke jaargroep en in welk blok een bepaalde leerlijn aan de orde komt en welke leerdoelen er behandeld worden.

 

Figuur 10: Digitale leerlijnen

 

Door de leerlijnen op deze manier te gebruiken,  wordt inzicht verkregen in de samenhang en continuïteit van doelen in jaargroepen en blokken. Door de leerlijnen te koppelen aan leeractiviteiten en door interactie met de leerlingen kan ook de voortgang worden geïnventariseerd. Op basis daarvan kan vervolgens worden bepaald of leerlingen achterstand oplopen en voor welke doelen dit dan het geval is.

 

De volgende kenmerken zijn van toepassing op de leerlijnen binnen Alles telt:

 

Leerlijnkenmerken

Mogelijkheden

Functie

samenhang, continuïteit, arrangeren

Opbouw

thematisch, complexiteit

Niveau

meso, micro

Sector

po

Tabel 10: Kenmerken van Alles telt

 

 

1.8    Rekenen speciaal onderwijs

Voor zml-leerlingen zijn individuele zorgplannen een manier om individuele leertrajecten te plannen. Hierbij kunnen leerlijnen aan begeleiders inzicht geven in de wijze waarop bijvoorbeeld rekenen is opgedeeld in tussendoelen. Op basis van de persoonlijke kenmerken van de leerlingen kunnen individuele leerdoelen worden gedefinieerd. Figuur 11 is een visualisatie van een kerndoel, opgedeeld in tussendoelen en mogelijke leerlijnen. De tussendoelen lopen telkens van links naar rechts op in complexiteit en niveau. Docenten kunnen door middel van de visualisatie een beeld krijgen in bijvoorbeeld behaalde tussendoelen en op basis daarvan ook beoogde tussendoelen in een zorgplan opnemen. Op basis van het zorgplan kunnen vervolgens arrangementen worden gemaakt.

 

 

Figuur 11: Leerlijnen rekenen voor ZML (detail van de hele leerlijn)

 

De leerlijnen in figuur 11 geven aan dat er meerdere leerlijnen parallel kunnen lopen die zich op verschillende onderwerpen, thema’s of kernen kunnen richten. Het visualiseren van leerlijnen kan docenten ook duidelijker inzicht geven in dwarsverbanden, niveaus en relaties. Het specificeren op een detailniveau zoals in deze leerlijnen maakt het ook mogelijk nauwkeuriger keuzes te maken in het maken van arrangementen.

 

De volgende kenmerken zijn van toepassing op de leerlijnen binnen rekenen speciaal onderwijs:

 


Leerlijnkenmerken

Mogelijkheden

Functie

samenhang, continuïteit, niveaudifferentiatie, arrangeren

Opbouw

complexiteit

Niveau

nano

Sector

so

Tabel 11: kenmerken van rekenen speciaal onderwijs

 

 

1.9    Doorlopende leerlijnen vmbo/mbo

De aansluiting vmbo/mbo is al jaren een belangrijk aandachtspunt in het onderwijs. Door middel van doorlopende leerlijnen is een invulling gegeven aan deze aansluiting. De afgelopen jaren hebben een aantal vmbo-scholen en het Noorderpoortcollege voor mbo in Groningen samengewerkt aan de doorlopende leerlijnen vmbo/mbo. In de publicatie ‘Competentiegericht Doorstroominstrument ten behoeve van doorlopende leerlijnen vmbo/mbo’ (SLO, 2009) wordt beschreven hoe de aansluiting tussen de sectoren kan worden ondersteund. Dit gebeurt vanuit verschillende invalshoeken. De volgende invalshoeken worden beschreven:

·         inhoudelijke afstemming/aansluiting of integratie

·         pedagogische afstemming

·         didactische afstemming

·         afstemming in wijze van beoordelen / examineren

·         loopbaanoriëntaties- en loopbaankeuzebegeleiding.

·         werkveld / stageadressen afstemmen

·         fysieke afstemming (huisvesting, samen onder een dak)

·         afstemming in (warme) overdracht van gegevens leerling/deelnemer.

De opbouw van de leerlijn is gebaseerd op zogenaamde checkers. Checkers zijn gericht op mate van complexiteit, de mate van zelfstandigheid en of mate van begeleiding en beheersingsniveau’s. Figuur 12 geeft weer hoe de checkers zijn uitgewerkt in de verschillende sectoren.

 

Figuur 12: Doorlopende leerlijnen vmbo/mbo

 

Leerlingen in het vmbo ontwikkelen in het onderwijsprogramma competenties aan de hand van praktijkopdrachten. Deze praktijkopdrachten kennen verschillende niveaus van ‘diepgang’. Door het uitvoeren van de praktijkopdrachten groeit een competentie. In de doorstroomprofielen is per leerweg vmbo in termen van zichtbaar gedrag het doorstroomniveau (eind vmbo, begin mbo) beschreven. In het vmbo zal de leerling naar dit doorstroomniveau van de competenties toegroeien. In het mbo gaat de groei van de competenties door.

 

De volgende kenmerken zijn van toepassing op de doorlopende leerlijnen vmbo/mbo:

 

Leerlijnkenmerken

Mogelijkheden

Functie

continuïteit, organisatie

Opbouw

complexiteit, zelfstandigheid, begeleiding, beheersingsniveau

Niveau

micro

Sector

vmbo, mbo

Tabel 12: Kenmerken van doorlopende leerlijnen vmbo/mbo

 

 

1.10    Leerlijn medewerker maatschappelijke zorg

Voor het mbo zijn de afgelopen jaren kwalificatiedossiers ontwikkeld door de Kenniscentra Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (MBO2010, 2009). De kwalificatiedossiers zijn gebaseerd op competenties. Een competentie is een combinatie van kennis, vaardigheden en houding. Een kwalificatiedossier geeft een beschrijving van de eisen aan een beroep of een beroepsgroep. Een kwalificatiedossier beschrijft voor een beroep of beroepsgroep:

·           de inhoud van het beroep

·           de benodigde competenties voor een beginnende beroepsbeoefenaar

·           de benodigde kennis en vaardigheden voor een beginnende beroepsbeoefenaar.

 

In augustus 2010 gaat het gehele mbo werken met de kwalificatiedossiers in plaats van de eerdere eindtermendocumenten. Kwalificatiedossiers zijn over het algemeen minder specifiek dan eindtermen. Binnen één kwalificatiedossier kunnen meerdere opleidingen van verschillende niveaus vallen. Een onderwijsinstelling kan dus op basis van een dossier meerdere diploma’s uitgeven. Competentiegericht onderwijs is geen lesmethode. Een onderwijsinstelling bepaalt zelf op welke manier deelnemers de competenties uit het kwalificatiedossier het beste kunnen verwerven.

Duikersloot (2008) heeft voor het ROC Amsterdam leerlijnen beschreven op basis van de verschillende kwalificatiedossiers. Figuur 13 toont als voorbeeld de leerlijn medewerker maatschappelijke zorg.

 

Figuur 13: leerlijn medewerker maatschappelijke zorg

 

De leerlijn is gebaseerd op de werkprocessen zoals deze in de kwalificatiedossiers beschreven zijn. Hierbij zijn verschillende tussendoelen beschreven in waarneembaar of ontwikkeld gedrag.

 


De volgende kenmerken zijn van toepassing op de leerlijn medewerker maatschappelijke zorg:

 

Leerlijnkenmerken

Mogelijkheden

Functie

samenhang, niveaudifferentiatie, studieloopbaanbegeleiding

Opbouw

complexiteit, beheersingsniveau

Niveau

micro

Sector

mbo

Tabel 13: kenmerken van de leerlijn medewerker maatschappelijke zorg

 Referenties

 

Aarnoutse, C., & Verhoeven, L. (2003). Tussendoelen gevorderde geletterdheid: leerlijnen voor groep 4 tot en met 8. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.

 

Aarnoutse, C., & Verhoeven, L. (1999). Tussendoelen beginnende geletterdheid, Een leerlijn voor groep 1 t/m 3. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.

 

Apotheker, J. (2008). De bonte leerlijn voor Nieuwe scheikunde. Laatst geraadpleegd op 11-11-2009 op http://www.nieuwescheikunde.nl

 

Arnold, F. (2008-11-08). Argumenteren in de gele leerlijn. Presentatie op Woudschoten Chemie Conferentie 2008, Zeist, Nederland. Laatst geraadpleegd op 11-11-2009 op http://www.nieuwescheikunde.nl/

 

Demuth, R., Parchmann, I., & Ralle, B. (2006). Chemie in Kontext, Kontexte, Medien, Basiskonzepte, Sekundarstufe II. Berlin: Cornelsen Verlag.

 

Duikersloot, E. (2008). 1 W&O Medewerker Maatschappelijke Zorg Leerlijnen MMZ & PWJZ. ROC van Amsterdam. Laatst geraadpleegd op 15-12-2009 op http://mbo2010.kennisnet.nl/bronnen/details/24,616/leerlijnen-mmz-pwjz

 

Edustandaard (2009). EduStandaard | Afspraken | CZ profiel PO-VO-BVE. Laatst geraadpleegd op 11-11-2009 op http://www.edustandaard.nl/afspraken/001

 

Freudenthal Instituut (2006). Getalbegrip groep 3: Versie Pluspunt. Freudenthal Instituut. Auteurs project Speciaal rekenen.

 

Heuvel-Panhuizen, M. van den, & Buys, K. (Red.) (2004). Jonge kinderen leren meten en meetkunde. Tussendoelen annex leerlijnen. Groningen: Wolters-Noordhoff.

 

Heuvel-Panhuizen, M. van den, Buys, K., & Treffers, A.(Eds.) (2001). Kinderen leren rekenen. Tussendoelen annex leerlijnen. Hele getallen bovenbouw basisschool. Groningen: Wolters-Noordhoff.

 

IVN Nederland, SME advies, & Veldwerk Nederland (2005). Wie weet wat wanneer van water. Doorlopende leerlijn voor het thema water. Laatst geraadpleegd op 2-11-2009 op http://www.watereducatie.nl/

 

Kuiper, W. (29-05-2009). Leerlijnen: Opvattingen en uitwerkingen. Paperpresentatie op ORD, Leuven.

 

Kuiper, W., Folmer, E., Ottevanger, W., & Bruning, L. (2009). Curriculumevaluatie Bètaonderwijs Tweede Fase Vernieuwings- en invoeringservaringen in 4havo/vwo (2007-2008), Interim-rapportage Nieuwe Scheikunde. Laatst geraadpleegd op 11-11-2009 op http://www.nieuwescheikunde.nl/

 

Leerlijnwijzer. (2009). Leerlijnwijzer. Laatst geraadpleegd op 16-11-2009 op http://www.leerlijnwijzer.nl

 

Letschert, J.F.M. (2008). Doorlopende leerlijnen Taal en Rekenen. Samenhang nastreven diversiteit koesteren. jaarbericht 2007/2008/. Enschede: SLO

 

Letschert, J.F.M. (2009). De ‘D’ van Doorlopende leerlijnen. LRPLN 2009-4, p53.

 

Letschert, J.F.M. (Ed.). (2008). Over de drempels met taal en rekenen. Enschede: Expertgroep

Mediawijsheid (2009). Mediawijsheid. Laatst geraadpleegd op 11-11-2009 op http http://www.mediawijsheid.nl/

 

MBO2010 (2009). Kwalificatiedossiers – MBO 2010. Laatst geraadpleegd op 11-11-2009 op

http://www.mbo2010.nl/index.cfm/t/Kwalificatiedossiers/vid/5224DE5C-3FFA-497D-9699BF561D8B3F5A

 

Nieveen, N.M. (1999). Prototyping to reach product quality. In J. van den Akker, R. Branch, K. Gustafson, N. Nieveen, & Tj. Plomp (Eds.), Design approaches and tools in education and training (pp. 125-136). Dordrecht: Kluwer.

 

Nieveen, N. (2009). Formative evaluation in educational design research. In Tj. Plomp & N. Nieveen (Eds.), An introduction to educational design research (pp. 89-101). Enschede: SLO.

 

Nieveen, N. & Kuiper, W. (8-10-2009). Leerlijnen!? Presentatie voor SLO academie. Enschede.

SLO (2008). T U L E – Inhouden en activiteiten. Laatst geraadpleegd op 2-11-2009 op http://tule.slo.nl/

 

Rossum, J. van, (2008). De groene leerlijn havo examenexperiment 2007-2009. Laatst geraadpleegd op 11-11-2009 op http://www.nieuwescheikunde.nl

 

SLO (2009). Doorlopende leerlijnen. Laatst geraadpleegd op 2-11-2009 op http://www.slo.nl/voortgezet/onderbouw/themas/leerlijn/

 

Buys, K. (2009). Leerlijn rekenen tot 20. In ontwikkeling. Enschede: SLO.

 

SLO (2009). Nieuwe Scheikunde. Laatst geraadpleegd op 2-11-2009 op http://www.nieuwescheikunde.nl/

 

SLO (2009). Programmalijnen: overzichtschema’s van inhoud en vaardigheden – SLO Corporate. Laatst geraadpleegd op 2-11-2009 op http://www.slo.nl/voortgezet/onderbouw/themas/leerlijn/progr/

 

SLO (2010). Over SLO. Laatst geraadpleegd op 2-12-2009 op http://www.slo.nl/organisatie/overmissie/

 

Son, H. van (2007). Concretisering van de kerndoelen Handleiding. Kerndoelen voor de onderbouw VO. Enschede: SLO.

 

Thijs, A., & Akker, J. van den (2009). Leerplan in ontwikkeling. Enschede: SLO.